Zarys historyczny

Pochodzenie podziemi poniemieckich do dziś nie jest jednoznacznie wyjaśnione.  Wiadomo, że powstały podczas II wojny światowej, prawdopodobnie jako magazyny broni dla Wehrmahtu  lub schrony przeciwlotnicze w niedalekim sąsiedztwie zamku. Istnieje także inna hipoteza historyków, których to zdaniem była to planowana podziemna fabryka broni z założeń niewidoczna dla lotnictwa.

Współczesne badania potwierdzają, w przeważającej mierze, hipotezę budowy dużych magazynów broni (świadczy o tym "przeciw wybuchowe" połączenie chodników). W hipotezę schronów dla ludności cywilnej trudno dziś uwierzyć ponieważ Będzin, włączony podczas okupacji do III Rzeszy, w planach hitlerowskich miał być zasiedlony przez niemieckich osadników. Ponadto do dziś nie znaleziono systemów wentylacji. Być może Będzin miał  stać się także częścią planowanego w Zagłębiu Hitlerstadt. Istnieje także hipoteza mówiąca, że w Będzinie miały być  także testy nowych, "cudownych" typów broni np. V1, V2. Zgłosił się również do nas (UM) świadek, który twierdził, iż całość robót było sterowana przez NSDAP. Podziemia były budowane z wielkim pośpiechem, z udziałem okolicznych mieszkańców (wyszukiwani byli fachowcy - górnicy) oraz więźniów pobliskego obozu koncertacyjnego "Haaga" - filii obozu oświęcimskiego, który znajdował się na terenach dzisiejszej elektrowni Łagisza. Zachowała się także relacja jednego ze świadków mówiąca o tym, że jeden jedyny raz podczas alarmu bombowego ludność cywilna (kobiety z dziećmi) została wpuszczona do głównego korytarza. Tam były ustawione ławki oraz grzejniki prądowe.

Zachowane do dziś chodniki mają około 500 metrów długości. Około 30% jest obetonowanych całkowicie,  10%  - do połowy, bez górnego stropu. Obecnie jest czynne jedno wejście, z czterech istniejących (wejście nr 1). Wejście nr 2 było drożne jeszcze w latach 50-tych, nastomiast wejście nr 3 zostało  zabezpieczone
w 2004 r. i jest nieczynne.

Plan chodników - stan marzec 2006 r.
 

Dlaczego Wzgórze Zamkowe?

Rozwój Będzina nieodzownie jest związany ze Wzgórzem Zamkowym. Na nim to w latach 900-500 p.n.e. postał drewniany gród oraz poźniej, za czasów Kaziemierza Wielkiego, murowany zamek. Miejsce to nie zostało wybrane przypadkowo. Oprócz walorów obronno - warownych osadnicy natrafili na szereg naturalnych jaskiń. Pustki skalne prawdopodobnie były wykorzystywane jako naturalne magazyny żywności lub wręcz schronienie. Jaskinie te powstały na wskutek pęknięć góry, ponieważ to dokładnie przez nasze Wzgórze Zamkowe biegnie uskok tektoniczny zwany  - uskokiem będzińskim. 

Posadowienie Będzina

Szkic geologiczny

Uskok Będziński

 
Uskok ten najprawdopodobniej  był także w jakimś procencie przyczynkiem do wyburzenia w latach 70-tych kamienic przy Alei Kołłątaja. Podczas drążenia chodników w czasie wojny, Niemcy napotkali  problemy związane z geologią oraz geofizyką tego miejsca - w postaci obrywających się różnych pustek oraz mas skalnych.

Waloryzacja geoformologiczno-geologiczna

Różnice wzniesień w Będzinie

Szkic geologiczny Będzina

Dlaczego Wzgórze Zamkowe Niemcy wybrali na budowę tego obiektu? Trudno to dziś ocenić. Istnieją dwie przesłanki mogące zasugerować sposób myślenia dawnych budowniczych. Pierwsza to taka, że być może Niemcy chcieli wykorzystać otoczenie granic  wzgórza kamienicami, co utrudniało lokalizację planowanego podziemnego miasta oraz działań odwetowych lotnictwa. Dodatkowo pobliskie getto oraz obóz koncentracyjny mogłby być zródłem siły roboczej.  Druga przesłanka może się wiązać bezpośrednio z inną relacją świadka pani Barbary Sawaryn, która opowiedziała historię budowy przez jej dziadka podziemnych chłodni wewnątrz góry. Chłodnie te miały być wybudowane około 1910-20 roku przez masarza w celu przetrzymywania mięsa w niskiej temperaturze. Wejścia tych chłodni były usytuowane przy ulicy Podzamcze, gdzie kiedyś, w bardzo bliskim sąsiedztwie było koryto rzeki Czarnej Przemszy. Hale te znajdowały się niedaleko od zamku i mogły być utworzone na średniowiecznych pozostałościach korytarzy lub naturalnych jaskiniach uskoku będzińskiego. Być może Niemcy chcieli połączyć drążone przez siebie chodniki z chłodniami istniejącymi  bliżej warowni. Jednoznaczną odpowiedź uzyskamy dopiero zastosowaniu inwazyjnej metody penetracji góry lub przeprowadzeniu badania georadarem, co planowane jest niedalekiem przyszlości. Referat Ochrony Środowiska oraz Referat Kultury i Promocji rozpoczął starania w tym kierunku.

Ulica Podzamcze - wejście do chłodni lub chodniki SS-mańskie

Mapa - niebieskie punkty to wyloty naziemne

Istnieje także relacja świadka, który twierdzi, że budynek Ochronki (wybudowany w 1905 r.) w Parku na Wzgórzu Zamkowym, miał połączenie z chodnikami. Mówi się także o tzw. drugim poziomie.
Dodatkowo do skomplikowania tej zagadki przyczynia się fakt istnienia wewnątrz betonowego chodnika napisu: "1936" lub "1939" a nieco wyżej - "1944".

Badania

Spękania wzgórza utworzyły pod ziemią, na trasie chodników, liczne szczeliny oraz "kominy", które m.in. są przedmiotem badań grup badawczych z UŚ, pod kierunkiem dr Adama Poloniusa oraz AGH pod kierunkiem mgr inż. Janusza Chmury. Największy komin ma wysokość 13 metrów. Niektóre szczeliny dochodza prawie do samej powierzchni góry, w większości  widać w nich korzenie drzew.

Referaty: Kultury i Promocji oraz Ochrony Środowiska od roku 2005 podjęły działania mające na celu zbadanie pochodzenia tych obiektów oraz zabezpieczenia ich. Pierszy powstał projekt: "Waloryzacja podziemi Wzgórza Zamkowego w Będzinie" badaczy z UŚ. Opracowanie to zawiera nie tylko topografię będzińskich podziemi, ale również warunki klimatyczne, florę i faunę, wartości przyrodnicze i kulturowe a także wstępną analizę zabezpiecznia i przystosowania ich do celów turystycznych.

Wynikiem pracy grupy było potwierdzenie możliwości adaptacji tego miejsca i przystosowanie do utworzenia podziemnej trasy  geologiczno - biologiczno - historycznej turystycznej

Kolejne prace badawcze podjęła grupa krakowskich specjalistów z Akademi Górniczo Hutniczej.

Specjalizuje się ona w zabezpieczeniach i rewitalizacji podziemnych obiektów zabytkowych. Grupa ta  na swym koncie posiada opracowania podziemnych tras turystycznych a także stale opiekuje się  kopalnią soli w Wieliczce.  Ponadto zangażowana jest w prace zabezpieczające  zamek w Malborku. Ważniejsze prace to: Neolityczna Kopalnia Krzemienia - Krzemionki, Kopalnia Złota – Złoty Stok,Kopalnia Soli „Wieliczka”, Kopalnia Soli „Bochnia”, Chełmskie Podziemia Kredowe, Sztolnia Jarmuta k. Szczawnicy, Groty Nagórzyckie w Tomaszowie Mazowieckim, Kopalnia Olkusz, Lochy Sandomierskie, Trasa im. F. Zalewskiego w Jarosławiu, Podziemia Opatowskie, Trasa 1000-lecia Państwa Polskiego w Kłodzku, Piwnice Rzeszowskie, Bystrzyca Kłodzka, Zabytkowy kolektor kanalizacyjne i piwnice staromiejskie w Przemyślu, Kraków – Kramy Bogate, Mała i Wielka Waga, Frysztak. Grupa jest częstym gościem Gór Sowich.

Efektem badań jest  kompletna wstępna dokumentacja techniczna przystosowania podziemi w Będzinie do ruchu turystycznego.

Do Referatu Kultury i Promocji zgłaszają się różni ludzie, którzy próbują przybliżyć w opowieściach tamte czasy. Niestety do tej pory, osób ściśle powiązanych z tą budową zgłosiło się zaledwie kilka. Przyszły też anonimowe listy z odpowiedziami na zamieszczony przez UM apel w prasie. 

Dziś ponawiamy apel i prośbę o zgłaszanie się do nas świadków oraz osób mogących pomóc
w rozwiązaniu zagadki powstania i przebiegu budowy tego obiektu.


Dlatego tez zwracamy się do Państwa,  z pytaniem- jak można w sposób, interesujący
i pożyteczny dla naszego miasta, wykorzystać podziemia Wzgórza Zamkowego ?

 Zapraszamy do lektury AB nr 3/2005 artykuł o lochach będzińskich